ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΤΙΚΗ

ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΤΙΚΗ

Κατερίνα Βασιλικού, Γυναικεία μετανάστευση και ανθρώπινα δικαιώματα: Μια βιογραφική έρευνα για τις οικιακές βοηθούς από τα Βαλκάνια και την Ανατολική Ευρώπη, Αθήνα, Ακαδημία Αθηνών, 2007, σελ. 200, ISBN: 978-960-404-108-4.

 

Παρουσίαση:

Θεόδωρος Φούσκας, Διδάκτωρ Κοινωνιολογίας, Πάντειο Πανεπιστήμιο

Κωνσταντίνος Καζανάς, Δικηγόρος, Επιστημονικός Συνεργάτης Ιδρύματος Μαραγκοπούλου για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου

 

 Το βιβλίο της Κατερίνας Βασιλικού επικεντρώνεται στις μετανάστριες οικιακές βοηθούς από την Αλβανία, τη Βουλγαρία, τη Μολδαβία, την Πολωνία, τη Ρουμανία και την Ουκρανία στη μητροπολιτική περιοχή της Αθήνας και στη δύσκολη καθημερινότητα τους, με τη χρήση βιογραφικών μεθόδων. Η συγγραφέας σημειώνει ότι, τα τελευταία χρόνια εισήλθε στην Ελλάδα ένας σημαντικός αριθμός μεταναστριών από τα Βαλκάνια και χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, οι οποίες, εργάζονται κυρίως ως βοηθητικό προσωπικό σε οικιακές υπηρεσίες ή σε υπηρεσίες φροντίδας, συνήθως κοντά σε ηλικιωμένους ή μικρά παιδιά. Αποτελούν ένα σημαντικό μέρος της οικονομικής και οικογενειακής ζωής πολλών ελληνικών νοικοκυριών, και αυτό γιατί, σε αντίθεση με τις προηγούμενες οικιακές βοηθούς των εύπορων τάξεων της ελληνικής κοινωνίας, η πλειοψηφία αυτών των γυναικών απασχολείται από οικογένειες της μεσαίας τάξης. Παρά την «καταφανή παρουσία» τους, η ζωή και η τύχη τους δεν είναι ιδιαίτερα γνωστές. Η ύπαρξή τους είναι καλυμμένη με αδιαφορία, καθώς οι άνθρωποι γνωρίζουν την ύπαρξη των μεταναστριών, αλλά η κοινωνική οντότητα τους είναι πολύ περιορισμένη. Η κατάσταση στην οποία βρίσκονται χαρακτηρίζεται από θέματα που σχετίζονται με την πραγματικότητα της μετανάστευσης, με θέματα φύλου και με την απουσία κοινωνικής της αναγνώρισης του επαγγέλματός τους. Οι γυναίκες αυτές βρίσκονται συχνά σε κατάσταση ακραίας τρωτότητας και αβεβαιότητας: ζουν μόνες, μακριά και απομονωμένες από τις οικογένειες τους, μέσα σε ξένα σπίτια, δίπλα σε ξένους ανθρώπους που ο οποίοι δεν είναι πάντοτε θετικά διακείμενοι απέναντι τους. Είναι γυναίκες που ζουν κάτω από ένα παράνομο ή ημι-παράνομο καθεστώς προς τις αρχές της χώρας και με το βαρύ καθήκον να υποστηρίξουν τις οικογένειες που έμειναν πίσω στις πατρίδες τους. Το έργο της Βασιλικού επικεντρώνει την προσοχή του στην ευάλωτη κατάσταση των γυναικών αυτών χρησιμοποιώντας μια ποιοτική μεθοδολογία βασισμένη στη βιογραφική μέθοδο. Με την καταγραφή τη ζωής δέκα μεταναστριών, από την παιδική τους ηλικία μέχρι έως την ημέρα της συνέντευξης και στη συνέχεια, αφού επιλέχθηκε μια από αυτές τις αφηγήσεις ως «τυπική περίπτωση» μετανάστριας, η ανάλυση προχώρησε σε μια συγκριτική καταγραφή αυτής και των υπόλοιπων αφηγήσεων.

 

Το βιβλίο αποτελείται από οκτώ κεφάλαια. Στο πρώτο μέρος του βιβλίου, τα κεφάλαια 1-3 (σελ. 11-90) παρουσιάζουν στον αναγνώστη: Πρώτον, τον σκοπό της έρευνας με την ανασκόπηση προηγούμενων σχετικών μελετών και το θεωρητικό πλαίσιο και τη μεθοδολογία της έρευνας. Δεύτερον, τα στοιχεία, τις πληροφορίες και τις κατηγοριοποιήσεις των μεταναστευτικών πληθυσμών στην Ελλάδα, τα ζητήματα της συνύπαρξης μεταξύ των Ελλήνων και των αλλοδαπών, καθώς και το θεσμικό και νομικό πλαίσιο για τη μετανάστευση στην Ελλάδα (πρακτικές για την ενσωμάτωση του αλλοδαπού πληθυσμού, νόμοι κατά της παράνομης μετανάστευσης, ο ρόλος του Συνηγόρου του Πολίτη και τα δικαιώματα των γυναικών). Τρίτον, γίνεται κριτική ανάλυση ορισμένων διεθνών ρυθμίσεων για τους μετανάστες και τα ανθρώπινα δικαιώματα (ερμηνεία διεθνών συμβάσεων, η Σύμβαση της Γενεύης, η πρόσβαση και η διαδικασία απόκτησης ασύλου, το δικαίωμα των μεταναστών στην εργασία, η ευρωπαϊκή και εθνική νομοθεσία για τους μετανάστες εργαζομένους, η θέση των μεταναστών στην Ευρώπη, οι ιδιαιτερότητες της κατάστασης των παράνομων μεταναστών και ο επικουρικός ρόλος της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου). Η κριτική της Βασιλικού τονίζει ότι ο κοινωνικός αποκλεισμός των μεταναστών και των μεταναστριών είναι, εν μέρει, αποτέλεσμα της ίδιας της μεταναστευτικής πολιτικής της Ευρώπης.

 

Το δεύτερο μέρος του βιβλίου (κεφάλαια 4-7, σελ. 91-176) αποτελείται από την ανάλυση των συνεντεύξεων που πραγματοποιήθηκαν με μετανάστριες οικιακές βοηθούς που παρέχουν στον αναγνώστη πληροφορίες, σε βάθος, σε επιλεγμένα θέματα βάσει των μαρτυριών τους: Πρώτον, περιγράφεται η διαδικασία της συνέντευξης με κάθε μετανάστρια και η λεπτομερή εξέταση της συνέντευξης με τη «Μίρα» ως αντιπροσωπευτική περίπτωση. Δεύτερον, διερευνάται το ζήτημα της ταυτότητας των μεταναστριών σε σχέση με κοινωνικές δομές και υποκειμενικούς παράγοντες και ιδιαίτερα με τις δομές μετακίνησης και υποδοχής των μεταναστριών. Επίσης, αναλύεται το πρόβλημα της ταυτότητας της μετανάστριας μέσω των εννοιών αλλοτρίωσης, των κοινωνικών αναπαραστάσεων, της θεωρίας του «αποδιοπομπαίου τράγου», των προβλημάτων κοινωνικής ασφάλισης (δεσμοί συμπάθειας με εργοδότες/τριες) και των επιπτώσων της εν λόγω τρωτότητας. Τρίτον, αναλύεται η επαγγελματική υποβάθμιση των μεταναστριών και καταγράφονται στοιχεία για τη σχέση του μορφωτικού επιπέδου των μεταναστριών, της επαγγελματικής κατάστασης και της κοινωνικής τους θέσης. Τέταρτον, εξετάζεται η πολιτισμική θέση της μετανάστριας με αναφορά στα προβλήματα «διαφοράς», η αβεβαιότητα των μεταναστριών σε σχέση με τα ανθρώπινα δικαιώματα, η έννοια του φύλου και η απόφαση για τη μετανάστευση, ο χωρισμός από το σύζυγο, οι προτιμήσεις του εργοδότη στις μετανάστριες και η πολυπλοκότητα του προβλήματος.

 

Το τρίτο μέρος του βιβλίου (κεφάλαιο 8, σελ. 177-183) καταλήγει στα συμπεράσματα της έρευνας με αντικείμενο την ευάλωτη θέση των μεταναστριών, τις αδυναμίες των διεθνών δικαιοδοτικών ρυθμίσεων και την ανάγκη για ανοιχτή επικοινωνία με τις φωνές των «μεταναστριών».

 

Η έρευνα, φιλοδοξώντας να συμβάλει στην κατανόηση των «καινούργιων ξένων» και της παρουσίας τους στη σύγχρονη ελληνική κοινωνία αλλά και στην κατανόηση της ίδιας της κοινωνίας και της δυναμικής της σχετικά με ιδέες και αντιλήψεις, όπως η ανοχή, η κοινωνική δικαιοσύνη, το κοινωνικό κράτος και τα ανθρώπινα δικαιώματα, διαπιστώνει τα εξής:

 

Πρώτον, οι γυναίκες που απασχολούνται ως οικιακές βοηθοί ζουν κάτω από συνθήκες που χαρακτηρίζονται από αβεβαιότητα, όπου ο σεβασμός των βασικών δικαιωμάτων των εργαζομένων κατά κύριο λόγο απουσιάζει και η εργατική νομοθεσία παραβιάζεται συνεχώς (οι μετανάστριες αυτές εργάζονται, συνήθως, πέραν του κανονικού ωραρίου εργασίας, με εξαιρετικά χαμηλές αμοιβές, οι εργοδότες τους δεν τους παρέχουν κοινωνική και ιατροφαρμακευτική ασφάλιση, ούτε δικαίωμα σε αποζημίωση, επδόματα, άδεια διακοπών κα).

 

Δεύτερον, κάποιοι εργοδότες στερούν από τις γυναίκες αυτές τα διαβατήρια τους και άλλα επίσημα έγγραφα, π.χ. άδειες παραμονής και εργασίας, ασφαλιστικά βιβλιάρια υγείας όταν υπάρχουν κ.ά., για «λόγους ασφαλείας», όπως ισχυρίζονται, διατηρώντας τες, δια του εκβιασμού αυτού, σε μια κατάσταση ιδιότυπης ομηρίας.

 

Τρίτον, από την ανάλυση προέκυψε πώς η τρωτότητα που χαρακτηρίζει εκείνες τις γυναίκες υπακούει σε μία διαλεκτική αρχή που διέπει όλη την κοινωνική τους ύπαρξη ως μετανάστριες. Πρόκειται για μια τρωτότητα που αφορά τους κινδύνους παράνομης/παράνομης μετανάστευσης προς την Ελλάδα, την κακομεταχείριση και την εκμετάλλευση που φθάνει μέχρι και την πορνεία. Σε αυτόν τον τύπο τρωτότητας, η ανθρωπιά των γηγενών -και συχνότερα η απανθρωπιά τους- όπως τονίζει η συγγραφέας διαδραματίζει ένα σημαντικό ρόλο, γι’ αυτό και θα πρέπει να ταξινομηθούν οι ελλείψεις των θεσμών μας που προτάσσουν αυτή την πρώτη τρωτότητα (Βασιλικού, 2007:179).

 

Τέταρτον, διαφαίνεται και ένας δεύτερος τύπος τρωτότητας των μεταναστριών που αρχίζει να αναδύεται μόλις εκείνες εισέλθουν στον οικιακό χώρο που τις αναμένει. Σε αυτόν τον ιδιωτικό χώρο υφίστανται τις επιπτώσεις της αβεβαιότητας που χαρακτηρίζει τον δεύτερο αυτό τύπο τρωτότητας. Σύμφωνα με τη Βασιλικού, αυτή η «λανθάνουσα τρωτότητα», αντιστοιχεί στο σκοτεινό χαρακτήρα των οικιακών υπηρεσιών γενικότερα. Αφορά την καθημερινή δυστυχία, τις εφήμερες συνθήκες εργασίας διαβίωσης και σε μια σχεδόν «στρατιωτική ζωή», παρόμοια με τη ζωή του σκλάβου (Βασιλικού, 2007:168). Η αποσιώπηση της συνδέεται με τη σιωπή που χαρακτηρίζει συχνά τη γυναικεία κατάσταση, όπως διαπιστώνεται και από άλλες έρευνες[1].

 

Τέλος, πέμπτον, η συγγραφέας τονίζει τις ελλείψεις του διεθνούς δικαίου και την ανάγκη για περαιτέρω συζήτηση. Το διεθνές δίκαιο ανθρωπίνων δικαιωμάτων θέτει τους βασικούς κανόνες και αρχές των δικαιωμάτων του ανθρώπου και ορίζει πως η ρύθμιση κάθε κοινωνικού προβλήματος πρέπει να στηρίζεται απαρέγκλιτα στις αρχές και τους κανόνες των διεθνώς αναγνωρισμένων δικαιωμάτων του ανθρώπου, τα οποία είναι οικουμενικά, αδιαίρετα και αλληλοεξαρτώμενα. Εντούτοις σε διεθνές επίπεδο καμία ενέργεια δεν έχει αναληφθεί προς όφελος των μεταναστριών οικιακών βοηθών. Δεν υπάρχει τίποτε το ολοκληρωμένο στο διεθνές επίπεδο που να αφορά σε αυτές τις γυναίκες, καθώς δεν συνιστούν σημαντική ομάδα πίεσης (Βασιλικού, 2007:180). Είναι αναγκαίο, επομένως, η διεθνής δικαιοταξία να πραγματευθεί τα προβλήματα αυτής της κοινωνικής ομάδας σε ένα ενιαίο διεθνές, νομικά δεσμευτικό, κείμενο. Το διεθνές δίκαιο οφείλει να διασφαλίζει την πρόσβαση στην κοινωνική ασφάλιση σε όλες τις μετανάστριες που απασχολούνται ως οικιακές βοηθοί, είτε νόμιμα είτε όχι, ανεξάρτητα από τον τρόπο πληρωμής, τη σύμβαση και τις ώρες εργασίας (Βασιλικού, 2007:181).

 

Λόγω της τρωτότητας και της αβεβαιότητας που υφίστανται, οι μετανάστριες οικιακές βοηθοί ζουν στη δίνη της μια δυστυχισμένης καθημερινής πραγματικότητας. Η καθημερινή τους ρουτίνα χαρακτηρίζεται από την κατάθλιψη, τον εγκλεισμό, τη μοναξιά, την κούραση και την ανία, τον χωρισμό από αγαπημένα πρόσωπα, την εργασία χωρίς κοινωνική αναγνώριση. Οι μετανάστριες βιώνουν ένα πλαίσιο εργασίας με απουσία των παροχών κοινωνικής ασφάλισης, μαζί με την ανάγκη της κοινωνίας για τις υπηρεσίες τους, που αναπτύσσεται, λειτουργεί και ευδοκιμεί σε αυτή την «σκοτεινή» κατάσταση, η οποία καθιστά τις μετανάστριες απόλυτα εξαρτώμενες από το εργοδοτικό νοικοκυριό. Η ανεπάρκεια της δημόσιας περίθαλψης για τους ηλικιωμένους και τα παιδιά και οι σοβαρές ελλείψεις του κράτους πρόνοιας και των κοινωνικών υπηρεσιών, δημιουργούν την ανάγκη για οικιακό προσωπικό βοήθειας, φροντίδας και φύλαξης. Ταυτόχρονα, οι εργαζόμενες μητέρες απελευθερώνονται από τα βάρη του νοικοκυριού (οικιακά και οικογενειακή φροντίδα) και μεταβιβάζουν τις ευθύνες τους στην μετανάστρια οικιακή εργάτρια. Ως αποτέλεσμα οι μετανάστριες επωμίζονται την ευθύνη για την επίβλεψη και φροντίδα της οικογένειας όπου εργάζονται, ταυτόχρονα δε, υπάρχει πάντοτε η σκέψη τους και ανησυχία τους για την οικογένειά τους που άφησαν στην πατρίδα τους.

 

Η επιστημονική βιβλιογραφία για τη μετανάστευση στην Ελλάδα παρουσιάζει συνεχή εξέλιξη. Μεταξύ 2007 και 2013, η έρευνα έχει επικεντρωθεί σε σε συγκεκριμένες επαγγελματικές ομάδες εστιάζοντας στο φύλο και το επάγγελμα και συγκεκριμένα στις εργασίες χαμηλού κύρους, με βαρύτητα στην οικιακή εργασία, στα προβλήματα στην οικογένεια, στην καριέρα, στα εμπόδια πρόσβασης σε υπηρεσίες πρόνοιας και κοινωνικής προστασίας και κοινοτικής οργάνωσης και εκπροσώπησης. Tο ζήτημα της γυναικείας μετανάστευσης απασχολεί τη διεθνή έρευνα περισσότερο από ποτέ, κάτι που οφείλεται στην πολυπλοκότητα της και το γεγονός ότι είναι ένα σχετικά πρόσφατο φαινόμενο. Πρόκειται για ένα εκμεταλλευόμενο εργατικό δυναμικό για εξατομικευμένες υπηρεσίες που ωθείται και συγκεντρώνεται σε οικιακές εργασίες και στη βιομηχανία του σεξ. Η Κατερίνα Βασιλικού στη μελέτη της εισάγει μια νέα οπτική στην παραπάνω συζήτηση του μεταναστευτικού φαινομένου στην Ελλάδα, και συμβάλλει σημαντικά στην αντίστοιχη διεθνή έρευνα και βιβλιογραφία[2] για την οικιακή εργασία των μεταναστριών και στις επιπτώσεις των σύγχρονων μορφών εργασίας στις τελευταίες.

Έτσι, καθίσταται ένα εξαιρετικά χρήσιμο εγχειρίδιο για ακαδημαϊκούς, ερευνητές, φοιτητές, εργαζόμενους δημόσιες υπηρεσίες ή οργανισμούς και για όσους ασχολούνται με το φαινόμενο της μετανάστευσης και της μεταναστευτικής πολιτικής.

 

 

* H ανωτέρω βιβλιοκριτική δημοσιεύτηκε στην Επιθεώρηση Μεταναστευτικού Δικαίου, Περιοδική έκδοση της Ένωσης Δικαίου Αλλοδαπών και Μετανάστευσης, Τεύχος 2/2013, σελ. 222-224

 

 

[1] Ehrenreich, B. and Hochschild, Α. (eds), Global woman: Nannies, maids and sex workers in the new economy, New York: Holt, 2004; Hondagneu-Sotelo, P. Doméstica: Immigrant workers cleaning and caring in the shadows of affluence, Berkeley: University of California Press, 2007.

[2] Phizacklea, Α. (ed), One way ticket: Migration and female labour. London: Routledge, 1983; Anderson, Β. and Phizacklea, Α. Migrant domestic workers: A European perspective, Leicester: Leicester University, 1997; Anthias, F. and Lazaridis, G. (eds), Gender and migration in Southern Europe: Women on the move, Oxford: Berg, 2000; Chang, G. Disposable domestics: Immigrant women workers in the global economy, Cambridge, MA: South End Press, 2000; Salazar-Parreñas, R. Servants of globalization: women, migration and domestic work, California: Stanford University Press, 2001; Tastsoglou, E. and Maratou-Alipranti, L. “Gender and International Migration”, Greek Review of Social Research, 110 (2003), 5-22; Psimmenos, I. and Kassimati, K. “Shifting work identities and oppositional work narratives: The case of Albanian domestic and construction workers in Greece”, in C. Inglessi, et al. (eds) Immigration and integration in Northern versus Southern Europe. Athens: NIA, 2004, 85-116; Κασιμάτη, Κ. και Μουσούρου, Λ. Φύλο και μετανάστευση: Τόμος Ι: Θεωρητικές αναφορές και εμπειρική διερεύνηση. Αθήνα: Gutenberg, 2007; Καμπούρη, Ε. Φύλο και μετανάστευση: Τόμος ΙΙ: Η καθημερινή ζωή των μεταναστριών από την Αλβανία και την Ουκρανία. Αθήνα: Gutenberg, 2007; Θανοπούλου, Μ. Φύλο και μετανάστευση: Τόμος ΙΙΙ: Διαγενειακές σχέσεις και σχέσεις φύλου σε οικογένειες Αλβανών μεταναστών. Αθήνα: Gutenberg, 2007; Sakellis, I. and Spyropoulou, N. “Employing immigrant women from Albania and Ukraine in domestic services in Greece”, Greek Review of Social Research, 124 (2007), 71-93; Psimmenos, I. “Work culture and migrant women’s welfare marginalization”, Greek review of social research, 124 (2007), 9-33; Ψημμένος, I. and Σκαμνάκης, Χ. Οικιακή εργασία των μεταναστριών και κοινωνική προστασία: Η περίπτωση των γυναικών από την Αλβανία και την Ουκρανία, Αθήνα: Παπαζήσης, 2008; Salazar-Parreñas, R. The force of domesticity: Filipina migrants and globalization. New York: New York University Press, 2008; Τοπάλη, Π. Σιωπηλές σχέσεις, διαπολιτισμικές επαφές: Η περίπτωση των Φιλιππινέζων οικιακών βοηθών στην Αθήνα, Αθήνα: Αλεξάνδρεια, 2008; Παπαταξιάρχης, Ε., Τοπάλη, Π. και Αθανασοπούλου, Α. Κόσμοι της Οικιακής Εργασίας: Φύλο, μετανάστευση και πολιτισμικοί μετασχηματισμοί στην Αθήνα του πρώιμου 21ου αιώνα, Αθήνα: Αλεξάνδρεια, 2009; Χαντζαρούλα, Π. Οι έμμισθες οικιακές εργάτριες στην Ελλάδα το πρώτο μισό του εικοστού αιώνα, Αθήνα: Παπαζήσης, 2012; Triandafyllidou, Α. (ed), Irregular migrant domestic workers in Europe: Who cares?, Aldershot, UK: Ashgate, 2013; Ξυπολυτάς, Ν. και Lazarescu, D. «Οι κοινωνιολογικές έρευνες της οικιακής εργασίας στην Ελλάδα», στο Ι. Ψημμένος (επιμ.), Εργασία και Κοινωνικές Ανισότητες: Προσωπικές υπηρεσίες και υπηρετικό δυναμικό. Αθήνα: Αλεξάνδρεια, 155-189; Ι. Ψημμένος (επιμ.), Εργασία και Κοινωνικές Ανισότητες: Προσωπικές υπηρεσίες και υπηρετικό δυναμικό. Αθήνα: Αλεξάνδρεια, 2013.