Το βιβλίο περιλαμβάνει τα πρακτικά της εκδήλωσης με θέμα: «Η προσφυγική και μεταναστευτική κρίση στα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου. Προβλήματα και προοπτικές», την οποία διοργάνωσε το Ίδρυμα Μαραγκοπούλου για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΙΜΔΑ) στις 10 Δεκεμβρίου 2015 με αφορμή την 67η επέτειο της Οικουμενικής Διακήρυξης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.

ΒΙΒΛΙΟ

Μια από τις τραγικότερες πτυχές της προσφυγικής κρίσης και των αμέτρητων «ροών» ανθρώπινων ψυχών, που είτε μάχονται με τα κύματα και τα παγωμένα νερά είτε πνίγονται σαν αφηρημένες φιγούρες στον καμβά μιας Μεσογειακής Γκερνίκα, συνδέεται με την εξαφάνιση 10.000 ασυνόδευτων ανηλίκων προσφυγόπουλων κατά τη διάρκεια του 2015 στη Γηραιά Ήπειρο. Στην παραπάνω αποκάλυψη προέβη, στις 30 Ιανουαρίου 2016, ο αρχηγός επιτελείου της Europol, Brian Donald, ο οποίος προειδοποίησε ότι «οργανωμένες συμμορίες» και «συνδικάτα του εγκλήματος» έχουν θέσει στο στόχαστρο τους πρόσφυγες και εμπορεύονται τους ανήλικους για σεξουαλική ή άλλη καταναγκαστική εργασία[1]. Ρητά μάλιστα αναφέρθηκε σε μια καλά οργανωμένη «εγκληματική υποδομή που έχει αναπτυχθεί τους τελευταίους 18 μήνες και εκμεταλλεύεται την κρίση»[2].

Το Ίδρυμα Μαραγκοπούλου για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΙΜΔΑ) εκφράζει την ικανοποίησή του για την καθοριστική αυτή παρέμβαση της Europol. Ταυτόχρονα, αισθάνεται την ανάγκη να απευθύνει ορισμένα κρίσιμα ερωτήματα σχετικά με τη διαχείριση της προσφυγικής κρίσης τόσο από μέρους των εθνικών αρχών, όσο και των ευρωπαϊκών και διεθνών αρμόδιων οργάνων. Ας μη λησμονούμε πως η προστασία των ανήλικων προσφύγων – οι οποίοι ως παιδιά και ως κατατρεγμένοι βιώνουν τον εξευτελισμό και την εκμετάλλευση περισσότερο από κάθε άλλο και καλούνται να πληρώσουν το βαρύτερο τίμημα – αποτελεί ένα κρίσιμο κοινωνικό πρόβλημα που και πρέπει και μπορεί να επιλυθεί.

Στην Ελλάδα, όπου η Frontex απολαμβάνει αρμοδιοτήτων τα οποία ως τώρα ασκούσαν μόνο τα ελληνικά σώματα ασφαλείας, το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας αναμορφώνει εγκαταλελειμμένα στρατόπεδα τα οποία θα μετατραπούν σε κέντρα μετεγκατάστασης προσφύγων και μεταναστών, ενώ οι φράχτες στις γειτονικές ΠΓΔΜ και Βουλγαρία – υπό κατασκευή ο δεύτερος – προσιδιάζουν σε, κατακριτέες μέχρι πρότινος, πρακτικές της Αυστρίας, της Ουγγαρίας, της Κροατίας, της Σλοβενίας κ.α. Πρακτικές, όμως, που δυσχεραίνουν τη θέση των παιδιών τα οποία διακινούνται από κυκλώματα εμπορίας ανθρώπων που τα στοιβάζουν σε βάρκες «μιας χρήσεως» και γίνονται εμπορεύματα, εκπορνεύονται, ζητιανεύουν και μετέπειτα πεθαίνουν στριμωγμένα σε καταπακτές κοντέινερ και κρύπτες φορτηγών. Τα παιδιά ενός κατώτερου θεού περιμένουν πολλά περισσότερα από εμάς για να τους αποδοθεί – έστω και αργά – η χαμένη παιδικότητα που ο πόλεμος, η φτώχεια και ο ξεριζωμός τους στέρησε τόσο βίαια.

Τίθεται, λοιπόν, το ερώτημα αν η Europol έχει προβεί σε συγκεκριμένες ενέργειες για τον εντοπισμό και την αποτελεσματική προστασία των εξαφανισμένων ανηλίκων προσφύγων στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων της. Δεν είναι βεβαίως σε καμία περίπτωση λογικό αυτά τα παιδιά να «χάθηκαν» έτσι ξαφνικά στην ανεπτυγμένη Ευρώπη των μαζικών παρακολουθήσεων υπό το φόβο της τρομοκρατίας. Σε αυτήν Πρέπει να ενταθεί η προσπάθεια σύλληψης των μελών ομάδων οργανωμένου εγκλήματος, οι οποίες είναι καταχωρημένες στη βάση δεδομένων Phoenixτης Europol και δραστηριοποιούνται στο εμπόριο ανθρώπων, σωματεμπορίας και – πρόσφατα – στην παράνομη διακίνηση προσφύγων[3].

Μια Ευρωπαϊκή Ένωση που ανέχεται απαράδεκτες πολιτικές από τα κράτη μέλη της – όπως ο πρόσφατος Δανέζικος νόμος για κατάσχεση κάθε περιουσιακού στοιχείου με αξία άνω των 10.000 κορωνών που αναλογούν σε 1.340 ευρώ από αιτούντες άσυλο[4] – και που ανέχεται τον «ανταγωνισμό» μεταξύ των κυβερνήσεων για εφαρμογή κάθε μέσου για να αποτραπεί η εισροή προσφύγων, με ποιο τρόπο σκοπεύει αλήθεια να εντοπίσει και να προστατεύσει αποτελεσματικά τους εξαφανισμένους ανήλικους πρόσφυγες; Και όλα αυτά την ώρα που ανθρωπιστικές οργανώσεις υπολογίζουν ότι 26.000 ασυνόδευτοι ανήλικοι διήλθαν των Ευρωπαϊκών συνόρων το 2015[5].

Η εξαφάνιση ανήλικων προσφύγων πρέπει να μας ανησυχήσει και να προκαλέσει δράσεις σε κοινωνικό και θεσμικό επίπεδο για την υπεράσπιση των πιο αδύναμων μελών της κοινωνίας. Η εως σήμερα ελλιπής πληροφόρηση σχετικά με την εξαφάνιση ενισχύει φόβους περί θυματοποίησης από εγκληματικές οργανώσεις και – κυριότερα – σεξουαλικής εκμετάλλευσης. Όπως πριν μερικούς μήνες τεράστιες ήταν οι αντιδράσεις αλληλεγγύης που προκλήθηκαν από τη δημοσίευση των φωτογραφιών των νεκρών που ξέβραζε το κύμα στο Αιγαίο, έτσι και τώρα οφείλουμε ως κοινωνία των πολιτών να απαιτήσουμε τον εντοπισμό και την προστασία των χιλιάδων αυτών εξαφανισμένων παιδιών.

Τα παιδιά δεν παύουν ποτέ να είναι παιδιά και ως τέτοια δικαιούνται πλήρη και αποτελεσματική προστασία, όπως άλλωστε επιβάλλουν, μεταξύ άλλων, η Σύμβαση του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα του Παιδιού και ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σήμερα είναι τα παιδιά των «άλλων», αύριο μπορεί να είναι τα δικά μας παιδιά.

Αθήνα, 8 Φεβρουαρίου 2016


[1] Βλ. τα αποσπάσματα από τις αναφορές του ανώτατου αξιωματούχου της Europol, BrianDonaldhttp://www.kathimerini.gr/847811/article/epikairothta/kosmos/europol-panw-apo-10000-asynodeyta-paidia-agnooyntai, 31.01.2016.

[2] Βλ. σχετικά http://www.theguardian.com/world/2016/jan/30/fears-for-missing-child-refugees, 30.01.2016, όπου οι αναφορές του αρχηγού επιτελείου της Europol επικεντρώνονται στις εγκληματικές δράσεις ατόμων που στοχοποιούν ανήλικους πρόσφυγες.

[3] Η εν λόγω βάση δεδομένων υποστηρίζει τη δράση των αρμόδιων οργάνων στην αντιμετώπιση όλων των μορφών εγκληματικότητας που σχετίζονται με την εμπορία ανθρώπων και χρησιμοποιείται από τα κράτη μέλη για ειδικευμένες επιχειρήσεις και προγράμματα. Για περισσότερα βλ. http://www.europarl.europa.eu/document/activities/cont/201207/20120717ATT49036/20120717ATT49036EN.pdf

[4] Βλ. τις πρόσφατες γενικές παρατηρήσεις της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες σχετικά με την τροποποίηση της νομοθεσίας της Δανίας διαθέσιμες στο http://www.refworld.org/topic,50ffbce5220,50ffbce5247,5694ecf64,0.html, Ιανουάριος 2016.

[5] Βλ. συνέντευξη υπευθύνου της οργάνωσης SavetheChildrenστο BBCRadio 4 διαθέσιμη στο http://www.theguardian.com/world/2016/jan/28/ministers-urged-to-spell-out-details-of-plan-for-uk-to-take-in-syrian-children, 28.01.2016.

         Το ΙΜΔΑ εκφράζει την έντονη ανησυχία του σχετικά με το νομικό πλαίσιο εξέτασης των αιτημάτων χορήγησης ασύλου, μετά την πρόσφατη τροποποίησή του με το π.δ. 81/2009, με το οποίο τροποποιήθηκε το ήδη προβληματικό π.δ. 90/2008. Με τα διατάγματα αυτά ενσωματώνεται στην εθνική έννομη τάξη η Οδηγία 2005/85/ΕΚ, σχετικά με τις ελάχιστες προδιαγραφές για τις διαδικασίες με τις οποίες τα κράτη μέλη χορηγούν και ανακαλούν το καθεστώς του πρόσφυγα.

          Πρόκειται για προφανή χειροτέρευση της νομοθεσίας για τη χορήγηση πολιτικού ασύλου – που εκφράζει τη σημερινή ευρωπαϊκή τάση – αφού το υφιστάμενο πλέον νομικό πλαίσιο, όπως διαμορφώθηκε, δεν διασφαλίζει την σύμφωνη με τις διεθνείς υποχρεώσεις της χώρας μας, αλλά και τις επιταγές της εσωτερικής έννομης τάξης, αντικειμενική και  δίκαιη κρίση των αιτημάτων αυτών.

          Η πιο χαρακτηριστική από τις δυσμενείς τροποποιήσεις που επέφερε το νέο π.δ. είναι η κατάργηση του δεύτερου βαθμού κρίσης των αιτημάτων.

          Μέχρι τη θέση σε ισχύ των τροποποιήσεων, τα αιτήματα ασύλου κρίνονταν σε πρώτο βαθμό από την Ελληνική Αστυνομία και σε δεύτερο βαθμό από 6μελή Επιτροπή με αποφασιστικήαρμοδιότητα. Η Επιτροπή αποτελούνταν από έναν εκπρόσωπο του ΝΣΚ, δύο εκπροσώπους του Υπουργείου Εξωτερικών (ένας της Ειδικής Νομικής Υπηρεσίας και ένας του Διπλωματικού Κλάδου) έναν εκπρόσωπο της Ελληνικής Αστυνομίας, ένα του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών και ένα της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες.  Έτσι διασφαλιζόταν, τουλάχιστον σε δεύτερο βαθμό, η κρίση του αιτήματος από όργανο που παρείχε εγγυήσεις αμεροληψίας αλλά και επαρκούς ειδίκευσης, απαραίτητης για την εφαρμογή του προσφυγικού δικαίου. Κατά της απόφασης της Επιτροπής προβλεπόταν η δυνατότητα άσκησης Αίτησης Ακυρώσεως ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας.

          Με το υφιστάμενο πλέον νομικό πλαίσιο, και μετά την κατάργηση του δεύτερου βαθμού κρίσης των αιτημάτων ασύλου, καθιερώθηκαν  ως αρμόδια όργανα για την κρίση των αιτημάτων οι Αστυνομικοί Διευθυντές των 52 Αστυνομικών Διευθύνσεων της χώρας, οι οποίοι κρίνουν σε πρώτο και τελευταίο βαθμό το αίτημα ασύλου μετά από συμβουλευτική γνώμη τετραμελούς επιτροπής αποτελούμενης από έναν ανώτερο αξιωματικό της Ελληνικής Αστυνομίας ως Πρόεδρο, έναν αξιωματικό ή ανθυπαστυνόμο της Ελληνικής Αστυνομίας, έναν υπάλληλο της Υπηρεσίας Αλλοδαπών και Μετανάστευσης της οικείας Περιφέρειας και έναν εκπρόσωπο της Ύπατης Αρμοστείας του Ο.Η.Ε για τους Πρόσφυγες.

           Η μόνη δυνατότητα προσφυγής κατά της απόφασης απόρριψης του αιτήματος ασύλου που απομένει στον αιτούντα άσυλο είναι η Αίτηση Ακυρώσεως ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας, ένδικο βοήθημα το οποίο δεν προχωρά  στον ουσιαστικό έλεγχο της κρίσης της Διοίκησης.

          Είναι λοιπόν προφανές, με βάση τα παραπάνω, ότι είμαστε μπροστά σε ένα σύστημα το οποίο όχι απλώς χειροτερεύει το προϊσχύον, αλλά δεν εγγυάται ούτε κατ’ ελάχιστο την αντικειμενική και δίκαιη κρίση του αιτήματός ασύλου και δεν διασφαλίζει το δικαίωμα για πραγματική προσφυγή.

          Έτσι όμως είναι ξεκάθαρο ότι το ισχύον νομικό πλαίσιο πλέον έρχεται σε αντίθεση τόσο με την εθνική συνταγματική έννομη τάξη, όσο και με τις διεθνείς δεσμεύσεις της χώρας, όπως αυτές απορρέουν από την ΕΣΔΑ αλλά ακόμα και την ίδια την κοινοτική Οδηγία 2005/85/ΕΚ.

          Σε ανάλογα συμπεράσματα καταλήγει η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες η οποία, με ανακοίνωσή της (δημοσιευμένη στον ιστότοπό της : http://www.unhcr.gr/Press_Rel/31_2009_17July.htm) δηλώνει ότι θα απέχει από τη διαδικασία χορήγησης πολιτικού ασύλου καθώς αυτή, όπως διαμορφώθηκε, δεν εξασφαλίζει «επαρκώς μια δίκαιη και αποτελεσματική διαδικασία αναγνώρισης του καθεστώτος του πρόσφυγα στην Ελλάδα σύμφωνα με τη διεθνή και ευρωπαϊκή νομοθεσία.»

          Ελπίζουμε ότι το ισχύον νομικό πλαίσιο θα επανεξεταστεί συντομότατα, καθώς αφενός εκτίθεται η χώρα μας διεθνώς και αφετέρου, και κυρίως, στερούνται  προστασίας πρόσφυγες που βρίσκονται σε  αυτήν.

Αθήνα 2 – 10 – 2009

Β.Λ.Α.