Η Σοβαρότερη Απειλή για την Ανθρωπότητα και τον Πλανήτη Γη

            Από την αυγή της ανθρωπότητας, η ύπαρξη του ανθρώπου κινδύνευσε από σοβαρές απειλές. Μέχρι την αρχή του 20ου αιώνα, οι κυριότερες απειλές ήταν οι μάστιγες των επιδημιών, αργότερα ο πυρηνικός όλεθρος και σήμερα η κλιματική αλλαγή.

Η ανακάλυψη και πιστοποίηση της ολέθριας δυνατότητας της πυρηνικής ενέργειας με την ρίψη των δύο ατομικών βομβών στη Χιροσίμα και Ναγκασάκι το 1945 άνοιξε μία νέα σελίδα στις εν δυνάμει απειλές για την ανθρωπότητα. Στις επόμενες δεκαετίες ο αριθμός των κρατών με πυρηνικά όπλα αυξήθηκε, έτσι ώστε σήμερα να ανέρχονται στις 9: ΗΠΑ, Ρωσία, Κίνα, Γαλλία, Βρετανία, Ινδία, Πακιστάν, Ισραήλ και Βόρειος Κορέα.

Η περίοδος του ‘‘ψυχρού πολέμου’’ μεταξύ ΗΠΑ και Ρωσίας έφερε την ανθρωπότητα αρκετές φορές στο χείλος της πυρηνικής καταστροφής. Αυτό που μας διέσωσε ήταν η αμοιβαία βεβαιότητα ότι δεν θα υπάρξει νικητής, όποιος και αν έκανε την πρώτη ρίψη. Σήμερα, παρά τον μεγάλο αριθμό πυρηνικών δυνάμεων, η απειλή για μια παγκόσμια πυρηνική σύρραξη είναι, κατά την εκτίμησή μου, μάλλον απίθανη. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο κίνδυνος ‘τοπικού πυρηνικού πολέμου’, ενδεχομένως μεταξύ Πακιστάν και Ινδίας, ή Ισραήλ και Ιράν, ή ακόμη από λάθος εκτίμησης κινδύνου, έχει τελείως εκλείψει. Όμως, οι πιθανότητες κλιμάκωσης είναι μικρές λόγω της αναμφισβήτητης εμπλοκής των υπερ-δυνάμεων ΗΠΑ, Ρωσίας, Κίνας για τον άμεσο τερματισμό του. Καμία χώρα δεν θα έχει συμφέρον από την κλιμάκωση μιας πυρηνικής σύρραξης. Οι επιπτώσεις τέτοιου πυρηνικού πολέμου θα είναι καταστροφικές, αλλά σχετικά τοπικού χαρακτήρα.

Για τους λόγους αυτούς εκτιμώ πως η απειλή για την καταστροφή της ανθρωπότητας και του πλανήτη από μία μαζική, παγκόσμια πυρηνική σύρραξη είναι πια αμελητέα. Τούτο βέβαια δεν επιτρέπει τον εφησυχασμό, αλλά επιβάλει συνεχή προσπάθεια για την αποπυρηνικοποίηση του πλανήτη. Η πρόσφατη απόφαση των ΗΠΑ και Ρωσίας να αναστείλουν τη συμμετοχή τους στη Συνθήκη για τα πυρηνικά όπλα μέσου βεληνεκούς (INF) είναι θεωρητικά μια αρνητική εξέλιξη.

Ταυτόχρονα με την ανάπτυξη του πυρηνικού οπλοστασίου των πυρηνικών δυνάμεων, αναπτύχθηκε τάχιστα από πολλές χώρες και η χρήση της πυρηνικής ενέργειας με πυρηνικούς αντιδραστήρες ισχύος (ΠΑΙ) για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας. Μάλιστα, το 2002 ο αριθμός των εν ενεργεία πυρηνικών αντιδραστήρων έφτασε τον μέγιστο αριθμό των 438 σε περίπου 30 χώρες της Γης. Σήμερα είναι σε λειτουργία 415 ΠΑΙ, με αισθητό ρυθμό μείωσης.

Από το 1952 έως σήμερα, δηλαδή σε 66 έτη, συνέβησαν 6 σοβαρά έως ολέθρια πυρηνικά ατυχήματα, με βαθμό 5 – 7 της διεθνούς πυρηνικής και ραδιολογικής κλίμακας, με μέγιστη τιμή το ‘‘7’’: Chalk River, Canada (βαθμός 5, 1952), Kyshtym, Russia (βαθμός 6, 1957), Windscale Pile, UK (βαθμός 5, 1957), Three Mile Island, US (βαθμός 5, 1979), Chernobyl, Ukraine (βαθμός 7, 1986), Fukushima, Japan (3 x βαθμός 7, 2011). Τα δύο τελευταία πυρηνικά ατυχήματα, βαθμού ‘7’, επηρέασαν καταστροφικά (και συνεχίζουν) μεγάλη έκταση γύρω από τον αντιδραστήρα. Έγιναν όμως αισθητά, με μικρότερες επιπτώσεις, σε πολύ μεγαλύτερη έκταση: Σε ολόκληρη την Ευρώπη από το Chernobyl και σε μεγάλο μέρος του Ειρηνικού Ωκεανού από τη Fukushima. Παρ’ όλο που πολύ σοβαρά (βαθμού 6-7) πυρηνικά ατυχήματα είναι πιθανόν να συμβούν στο μέλλον δεν αποτελούν παγκόσμια απειλή για την ανθρωπότητα. Άλλωστε, με την φθίνουσα πορεία της πυρηνικής ενέργειας ως πηγή ενέργειας, λόγω του υψηλότερου κόστους σε σχέση με τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ), κυρίως ηλιακής και αιολικής, και της επικινδυνότητας στη χρήση της, οι εκτιμήσεις είναι πως οι πυρηνικοί αντιδραστήρες σχάσης θα έχουν εκλείψει παγκοσμίως προς το τέλος του 21ου αιώνα.

Εν κατακλείδι, εκτιμώ πως η ‘‘πυρηνική λαίλαπα’’, με οποιαδήποτε μορφή, δεν αποτελεί διαχρονικά παγκόσμια απειλή για την ανθρωπότητα και τον πλανήτη.

Από τις αρχές του 21ου αιώνα,  μεγάλος αριθμός επιστημονικών μετρήσεων και μετεωρολογικών δεδομένων ανέδειξαν μία συστηματική αλλαγή στο παγκόσμιο κλίμα: Έντονα φαινόμενα El Nino στους ωκεανούς, σφοδρότατοι και κατ’ εξακολούθηση τυφώνες και πλημύρες, επιταχυνόμενη αύξηση της μέσης ετήσιας θερμοκρασίας της Γης (θάλασσα και στεριά) κατά ~ 1 οC από την αρχή του 20ου αιώνα, ταχύτερη από την αναμενόμενη τήξη των παγετώνων και αύξηση του ύψους της επιφάνειας των θαλασσών με ρυθμό μεγαλύτερο από 4 μ/100 έτη. Τα φαινόμενα αυτά είναι επακόλουθα της δραματικής αύξησης των αερίων του θερμοκηπίου: 415 ppm (parts per million) CO2 μετρήθηκε τον Μάϊο 2019 (!), η μεγαλύτερη ποτέ συγκέντρωση λόγω ανθρωπογενών ενεργειών τα τελευταία 800.000 χρόνια, ακόμη και πριν από την εμφάνιση του homo sapiens, με επιταχυνόμενο ρυθμό αύξησης 2,2 ppm/έτος την περασμένη δεκαετία. Όλες αυτές οι ενδείξεις σηματοδοτούν μια έντονη και επιδεινούμενη Κλιματική Αλλαγή για ολόκληρο τον πλανήτη.

Οι επιστήμονες έχουν προειδοποιήσει για περισσότερο από μια δεκαετία ότι συγκεντρώσεις CO2 άνω των 450 ppm θα προκαλέσουν ακραίες καιρικές συνθήκες και αύξηση της θερμοκρασίας στους 2 °C και άνω, πέρα από την οποία οι επιπτώσεις της παγκόσμιας θέρμανσης θα καταστούν άκρως καταστροφικές και μη αναστρέψιμες. Οι επιπτώσεις αυτές, σε παγκόσμια κλίμακα, αναφέρονται στην υγεία των ανθρώπων, στην διαβίωσή τους, στην κοινωνική και ανθρωπιστική συνοχή, πέρα από τις τεράστιες οικονομικές, οικολογικές και κλιματικές καταστροφές και ανακατατάξεις. Μια νέα έκθεση προειδοποιεί ότι η αλλαγή του κλίματος θα μπορούσε να μετατοπίσει πάνω από ένα δισεκατομμύριο ανθρώπους, να αφήσει δύο δισεκατομμύρια χωρίς τακτική πρόσβαση στο νερό και να οδηγήσει σε ανάλωση της διεθνούς τάξης έως το 2050, εάν τα έθνη δεν αυξήσουν τις δεσμεύσεις τους βάσει της συμφωνίας του Παρισιού για το κλίμα (COP21) το 2016. Η κλιματική αλλαγή αντιπροσωπεύει πλέον μια σχεδόν μεσοπρόθεσμη υπαρξιακή απειλή για τον ανθρώπινο πολιτισμό.

Περισσότερες από το 99% των συστηματικών μελετών και προβλέψεων καταδεικνύουν ένα δραματικά δυσοίωνο μέλλον για όλον τον πλανήτη και την ανθρωπότητα, αν η αύξηση της θερμοκρασίας υπερβεί τους 1,5 οC στα επόμενα 10-15 έτη. Η έκθεση του ΟΗΕ για την κλιματική αλλαγή τον Οκτώβριο του 2018 προειδοποίησε ότι έχουμε μόλις 12 χρόνια μπροστά μας – μέχρι το 2030 – για να μειώσουμε τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου στο μισό και περίπου 25 χρόνια για να τις εκμηδενίσουμε. Σε διαφορετική περίπτωση η άνοδος της θερμοκρασίας θα ξεπεράσει τον 1,5°C, με καταστροφικές συνέπειες για την ανθρωπότητα και το οικοσύστημα. Η τάση αυτή φαίνεται να έχει σχεδόν εδραιωθεί, παρά τον – με αυξητικό ρυθμό – περιορισμό της χρήσης ορυκτών καυσίμων και αντικατάστασής τους με ΑΠΕ από ολοένα και περισσότερες χώρες. Η χρήση ΠΑΙ για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας χωρίς έκλυση CO2 δεν είναι πλέον γενικά αποδεκτή για τους προαναφερθέντες λόγους.

Τι πρέπει λοιπόν να γίνει για τον περιορισμό των αερίων θερμοκηπίου (κυρίως του CO2) που προκαλούν την κλιματική αλλαγή, τ0υ σοβαρότερου κινδύνου που ελλοχεύει για την ανθρωπότητα; Μόνο η άμεση

§  ταχεία μείωση και κατάργηση της χρήσης ορυκτών καυσίμων παγκοσμίως,

§  επιτάχυνση της χρήσης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας σε κάθε έκφανση της ζωής που καταναλώνει ενέργεια,

§  εξοικονόμηση ενέργειας σε όλους τους τομείς,

§  επιτάχυνση της ανακύκλωσης υλικών,

§  προστασία των δασών και αναδάσωση,

θα ανακόψουν τον ρυθμό επέλασης και θα μετριάσουν τις επιπτώσεις της υφιστάμενης κλιματικής κρίσης σε χρονικό ορίζοντα 10-30 ετών.

Ήδη την 1 Μαΐου, 2019, το Βρετανικό Κοινοβούλιο κήρυξε τη χώρα σε κατάσταση “περιβαλλοντικής και κλιματικής έκτακτης ανάγκης”, απόφαση μεγάλου συμβολικού χαρακτήρα Το ίδιο συνέβη στα κοινοβούλια της Σκωτίας και της Ουαλίας. Στις 7 Μαΐου ακολούθησε ο Πρόεδρος της Γαλλικής Δημοκρατίας, Εμανουέλ Μακρόν, που υποστήριξε την κήρυξη έκτακτης ανάγκης για την κλιματική αλλαγή και τη βιοποικιλότητα, μία μέρα μετά τη δημοσίευση των πορισμάτων της έκθεσης της Διακυβερνητικής Επιστημονικής και Πολιτικής Πλατφόρμας για την Βιοποικιλότητα και τις Υπηρεσίες Οικοσυστήματος (IPBES) του ΟΗΕ.

Η Ελλάδα, σύμφωνα με την πρόσφατη έκθεση του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ «Fostering Effective Energy Transition 2019», κατατάσσεται τελευταία ανάμεσα στις 32 ανεπτυγμένες χώρες όσον αφορά τις προοπτικές της ενεργειακής μετάβασης. Τούτο επιβεβαιώνεται και από το προσχέδιο του Εθνικού Σχεδίου για την Ενέργεια και το Κλίμα (ΕΣΕΚ) που κατέθεσε η κυβέρνηση πριν από λίγους μήνες. Το ΕΣΕΚ αδυνατεί να προστατέψει τη χώρα μας από την ανεξέλεγκτη κλιματική αλλαγή. Είναι ενδεικτικό ότι αν ο πλανήτης ακολουθούσε τις ελληνικές πολιτικές, η μέση άνοδος της θερμοκρασίας παγκοσμίως θα έφτανε στους 3,1 – 3,7 μέχρι το τέλος του 21ου αιώνα (https://www.greenpeace.org/greece).

Ένα  καταστροφικό μέλλον δεν είναι αναπόφευκτο. Όμως, χωρίς άμεσες δραστικές ενέργειες, οι προοπτικές μας είναι φτωχές. Πρέπει να ενεργήσουμε ατομικά και συλλογικά, με ισχυρές και αποφασιστικές ηγεσίες στις κυβερνήσεις, στις επιχειρήσεις, στις κοινότητές μας για να εξασφαλίσουμε ένα βιώσιμο μέλλον για την ανθρωπότητα.

10 Ιουνίου, 2019

Απόστολος Δ. Παναγιώτου

Ομότιμος καθηγητής Πυρηνικής Φυσικής, ΕΚΠΑ

Πρόεδρος Επιτροπής κατά των Πυρηνικών Κινδύνων, Ίδρυμα Μαραγκοπούλου για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΙΜΔΑ)