Υπόμνημα προς τη Διαρκή Επιτροπή Δημόσιας Διοίκησης, Δημόσιας Τάξης και Δικαιοσύνης Βουλή των Ελλήνων επί των διατάξεων του σχεδίου νόμου του Υπουργείου Δικαιοσύνης, Διαφάνειας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων «Καταπολέμηση της σεξουαλικής κακοποίησης και εκμετ

Υπόμνημα ΙΜΔΑ προς τη Διαρκή Επιτροπή Δημόσιας Διοίκησης, Δημόσιας Τάξης και Δικαιοσύνης

Βουλή των Ελλήνων

 

Προτάσεις επί των διατάξεων του σχεδίου νόμου του Υπουργείου Δικαιοσύνης, Διαφάνειας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων «Καταπολέμηση της σεξουαλικής κακοποίησης και εκμετάλλευσης παιδιών και της παιδικής πορνογραφίας».

 

Α. Γενικές παρατηρήσεις στο σχέδιο νόμου

 

Το Ίδρυμα Μαραγκοπούλου για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΙΜΔΑ) χαιρετίζει τον δικαιοπολιτικό σκοπό του νόμου για τη μεταφορά της οδηγίας 2011/93/ΕΕ για την «καταπολέμηση της σεξουαλικής κακοποίησης και της σεξουαλικής εκμετάλλευσης παιδιών και της παιδικής πορνογραφίας και την αντικατάσταση της απόφασης-πλαίσιο 2004/68/ΔΕΥ του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης», με την οποία θεσπίζονται κανόνες σχετικά με τον ορισμό των ποινικών αδικημάτων και κυρώσεων στον τομέα της γενετήσιας εκμετάλλευσης ανηλίκων, την πρόληψη των συγκεκριμένων εγκλημάτων και την προστασία των θυμάτων.

 

Η επικαιροποίηση της ελληνικής ποινικής νομοθεσίας με στόχο την αντιμετώπιση αδικημάτων που τελούνται μέσω της χρήσης της σύγχρονης τεχνολογίας των πληροφοριών και των επικοινωνιών (διαδίκτυο, μέσα κοινωνικής δικτύωσης και επικοινωνίας) και, ιδίως, την προστασία της ευαίσθητης και ευάλωτης ομάδας των ανηλίκων καθιστά το νόμο αναγκαίο επί της αρχής. Η αυστηροποίηση του σχετικού νομικού πλαισίου, υπό την προϋπόθεση πάντα του σεβασμού της αρχής της αναλογικότητας, και η επέκτασή του σε σύγχρονες μορφές εγκληματικής δράσης συμβάλλει ενεργά και θετικά στη διασφάλιση της προστασίας των παιδιών από τέτοιου είδους αξιόποινες συμπεριφορές σε βάρος τους.

 

Με δεδομένη την ευαισθησία και τη συνεπή ενασχόληση του ΙΜΔΑ με συναφή, ως προς το αντικείμενο του νόμου, ζητήματα[1], οι ειδικότερες παρατηρήσεις μας αποσκοπούν, αφενός στην επισήμανση ενδεχόμενων νομοτεχνικών αστοχιών που θα μπορούσαν μέσω καταχρηστικής ερμηνείας τους να υπονομεύσουν τον ευγενή σκοπό του νομοθέτη, αφετέρου στην ενδυνάμωση των σχετικών διατάξεων, με βασικό γνώμονα την καλύτερη δυνατή διασφάλιση του συμφέροντος του παιδιού. Στο παρόν, θα περιοριστούμε στην επισήμανση των σημαντικότερων εκ των παρατηρήσεών μας στο σχέδιο νόμου.

 

Β. Ειδικές παρατηρήσεις στο σχέδιο νόμου

 

  1. Στο άρθρο 3 παρ.1 η διατύπωση «διενέργεια ταξιδιών με σκοπό την τέλεση συνουσίας ή άλλων ασελγών πράξεων σε βάρος ανηλίκου», η οποία αναφέρεται προφανώς στο «σεξουαλικό τουρισμό», επιδέχεται βελτίωσης, καθώς η έμφαση που αποδίδεται στο σκοπό του ταξιδιού παραπέμπει σε ποινικοποίηση της απλής πρόθεσης, ανεξάρτητα από την τέλεση της αξιόποινης πράξης.

 

  1. Στο άρθρο 4 παρ.1 προτείνεται η οριστική απαγόρευση της άσκησης επαγγελματικής δραστηριότητας ως παρεπόμενης ποινής σε περίπτωση καταδίκης για τις αξιόποινες πράξεις που προβλέπει το άρθρο ή, σε κάθε περίπτωση, η εξέταση της δυνατότητας επανόδου του καταδικασμένου από την αρμόδια αρχή στην επαγγελματική δραστηριότητά του μετά το πέρας της απαγόρευσης, ώστε να διακριβώνεται κατά πόσο έχει όντως εκλείψει η συγκεκριμένη παραβατική του συμπεριφορά. Σε κάθε περίπτωση, επισημαίνεται ότι αναγκαίο προσόν για την άσκηση της εν λόγω επαγγελματικής δραστηριότητας είναι η μη διαφθορά του παιδιού.

 

  1. Στο άρθρο 8 παρ.1 προσδιορίζεται ότι «υλικό παιδικής πορνογραφίας (...) συνιστά η αναπαράσταση ή η πραγματική ή εικονική αποτύπωση, σε ηλεκτρονικό ή άλλο φορέα, των γεννητικών οργάνων ή του σώματος εν γένει του ανηλίκου, κατά τρόπο που προδήλως προκαλεί γενετήσια διέγερση, καθώς και της πραγματικής ή εικονικής ασελγούς πράξης που διενεργείται από ή με ανήλικο». Η συγκεκριμένη διατύπωση εγείρει εύλογες ανησυχίες λόγω της δυνατότητας συμπερίληψης στον ορισμό του υλικού της παιδικής πορνογραφίας «αναπαραστάσεων» ή «πραγματικών» και «εικονικών» αποτυπώσεων των γεννητικών οργάνων ή του σώματος εν γένει του ανήλικου, οι οποίες εμπίπτουν σε έργα τέχνης ή λόγου. Συνεπώς, η διασταλτική αυτή διατύπωση ενέχει τον κίνδυνο της λογοκρισίας και της καταχρηστικής ερμηνείας προς ικανοποίηση σκοπών που δεν εγγράφονται στο πλαίσιο του παρόντος σχεδίου νόμου. Στο ίδιο πνεύμα, αδόκιμη κρίνεται και η αναφορά στο κριτήριο της σεξουαλικής διέγερσης για να τεκμηριωθεί ο πορνογραφικός χαρακτήρας του επίμαχου υλικού. Σκόπιμη θα ήταν η προσφυγή του νομοθέτη σε μια ακριβέστερη διατύπωση, κατά το πνεύμα της μεταφερόμενης οδηγίας, η οποία συσχετίζει την απεικόνιση/αναπαράσταση με την εκπλήρωση «σεξουαλικών σκοπών» (άρθρο 2 παρ. γ΄).

 

  1. Στο άρθρο 16 παρ.2 προβλέπεται ο επαναπατρισμός των θυμάτων-αλλοδαπών που βρίσκονται παράνομα στη χώρα, ενήλικων ή ανήλικων, με την επιφύλαξη του σεβασμού της αξιοπρέπειάς τους και της προστασίας της ζωής, της σωματικής ακεραιότητας και της προσωπικής και γενετήσιας ελευθερίας τους, αν υφίσταται σοβαρός κίνδυνος για τα αγαθά αυτά. Η συγκεκριμένη διάταξη υποκρύπτει μια περαιτέρω «θυματοποίηση» των ίδιων των θυμάτων, μέσω της διαδικασίας επαναπατρισμού τους, αντί ο νομοθέτης να δείχνει την πρέπουσα φροντίδα για την ηθική και κοινωνική αποκατάστασή τους. Στην προκειμένη περίπτωση, υπάρχει κενό στην οδηγία, το οποίο χρήζει συμπλήρωσης με τον πιο συμφέροντα για το παιδί τρόπο.

 

  1. Στο άρθρο 16 παρ.3 προβλέπεται η προστασία και η αρωγή στο ανήλικο θύμα, σύμφωνα με το άρθρο 12 του ν.3064/2002, καθώς και κατά τα οριζόμενα στο παρόν σχέδιο νόμου. Πέραν, ωστόσο, του ότι ο ν.3064/2002 δεν αναφέρεται ρητά σε συγκεκριμένες και, κυρίως, υπαρκτές δομές υποστήριξης των θυμάτων, με αποτέλεσμα να πάσχει σε σημαντικό βαθμό από αοριστία, πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι στο παρόν νομοσχέδιο απουσιάζει πλήρως η οποιαδήποτε πρόνοια για την παροχή ψυχικής συνδρομής στο θύτη. Το σχέδιο νόμου περιορίζεται στην απλή ποινικοποίηση της αξιόποινης συμπεριφοράς, δίχως να επεκτείνεται σε μεθόδους «παιδαγωγικής» αρωγής και συμμόρφωσης του καταδικασμένου. Συνεπώς, σκόπιμη κρίνεται η υποβοήθηση και παρακολούθηση του δράστη με επιστημονικά ορθά και συγχρόνως αυστηρά κριτήρια.

 

  1. Στο ίδιο πνεύμα με την ως άνω παρατήρηση, στο άρθρο 17, η πρόβλεψη της σύστασης αρχής με την ονομασία «Ελληνική Αρχή Αποζημίωσης», παρότι εγγυάται την εύλογη και προσήκουσα αποζημίωση των θυμάτων, θα πρέπει να συμπληρωθεί με την πρόβλεψη συγκεκριμένων δομών ψυχοσωματικής και κοινωνικής υποστήριξής τους και προπαντός με την εκμάθηση και την είσοδό τους σε κάποια επαγγελματική δραστηριότητα.

 

 

Τέλος, το ΙΜΔΑ επισημαίνει ότι με αφορμή το συγκεκριμένο σχέδιο νόμου σκόπιμο θα ήταν να ληφθούν υπόψη οι Καταληκτικές Παρατηρήσεις της Επιτροπής των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα του Παιδιού, ως προς τη συμμόρφωση της χώρας μας με τις επιταγές της Διεθνούς Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Παιδιού και, ειδικότερα, με το Προαιρετικό Πρωτόκολλο της Σύμβασης σχετικά με την εμπορία παιδιών, την παιδική πορνεία και την παιδική πορνογραφία[2]. Σύμφωνα με την Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Παιδιού, έμφαση πρέπει να δοθεί όχι μόνο στην καταστολή, αλλά και στην πρόληψη των σχετικών αδικημάτων και τη δημιουργία μόνιμων μηχανισμών συντονισμού των αρμόδιων φορέων για την αντιμετώπιση του προβλήματος, καθώς και στη θέσπιση των κατάλληλων δομών έγκαιρης και ουσιαστικής υποστήριξης των ανήλικων θυμάτων.

 

                                                                                    Αθήνα, 28 Απριλίου 2014

 

[1] Τα οποία έχουν αναδειχθεί σε ειδικό τόμο του ΙΜΔΑ: βλ. Δημήτριος Κιούπης – Αιμιλία Ιωαννίδου (επιμ.), Η παιδική πορνογραφία στο διαδίκτυο, ΙΜΔΑ, Νομική Βιβλιοθήκη, 2007, 183 σελ.

[2] Bλ. αναλυτικά τις Καταληκτικές Παρατηρήσεις της Επιτροπής για τα Δικαιώματα του Παιδιού (CRC/C/GRC/CO/2-3, 2012) επί της 2ης και 3ης περιοδικής Έκθεσης της Ελλάδας, στην ιστοσελίδα http://tbinternet.ohchr.org/_layouts/treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=CRC/C/GRC/CO/2-3&Lang=En