54η Επέτειος της Οικουμενικής Διακήρυξης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΟΔΔΑ)

54η Επέτειος της Οικουμενικής Διακήρυξης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΟΔΔΑ)





ΙΔΡΥΜΑ ΜΑΡΑΓΚΟΠΟΥΛΟΥ ΓΙΑ ΤΑ
ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ



Π Ρ Ο Σ Κ Λ Η Σ Η


Το Ίδρυμα Μαραγκοπούλου για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου οργανώνει, για την 54η επέτειο της Οικουμενικής Διακήρυξης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, την παρακάτω εκδήλωση στην οποία σας παρακαλούμε να παραβρεθείτε. Η εκδήλωση αυτή θα πραγματοποιηθεί τη Δευτέρα, 9 Δεκεμβρίου 2002 και ώρα 18.30, στην αίθουσα Ι. Δρακοπούλου, κεντρικό κτίριο Πανεπιστημίου Αθηνών, Πανεπιστημίου 30.


Μετά εισηγητική ομιλία του κ. Νίκου Σιταρόπουλου, Δ.Ν., επιστημονικού συνεργάτη της Εθνικής Επιτροπής για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, για την πραγματική και νομική κατάσταση των προσφύγων, θα προβληθεί ταινία με θέμα:


«Η ιστορία ενός πρόσφυγα»

που θα συμπληρωθεί με προβολή σύντομου video για τη γυναίκα πρόσφυγα.

Ακολουθεί συζήτηση με το κοινό, κυρίως γύρω από τα θέματα:
― η αντιμετώπιση του φαινομένου με βάση τα αίτια και τη φαινομενολογία του
― η προώθηση της σωστής κοινωνικής στάσης

Για το Δ.Σ. του ΙΜΔΑ
Η Πρόεδρος
Καθηγ. Α. Γιωτοπούλου-Μαραγκοπούλου




Είσοδος ελεύθερη



Εισαγωγή

Καθηγ. Α. Γιωτοπούλου-Μαραγκοπούλου
Πρόεδρος Ιδρύματος Μαραγκοπούλου για
τα Δικαιώματα του Ανθρώπου


Η Οικουμενική Διακήρυξη Δικαιωμάτων του Ανθρώπου είναι το σημαντικότερο κείμενο του αιώνα που πέρασε. Σε 30 άρθρα έθεσε όλες τις νέες παγκόσμιες αρχές προστασίας της ανθρώπινης αξίας χωρίς διακρίσεις για την πραγματοποίηση της οποίας σε κάθε χώρα είμαστε υπεύθυνες όλες οι χώρες.
Από τα άρθρα της επήγασαν περίπου 90 ως τώρα διεθνή κείμενα (instruments) κυρίως συμβάσεις που ρυθμίζουν τους κανόνες εφαρμογής και προστασίας αυτών των δικαιωμάτων.
Σημειωτέον ότι αρκετές από τις συμβάσεις αυτές ιδρύουν και διεθνή όργανα ελέγχου της εφαρμογής τους.
Το πλέγμα αυτό διεθνών (παγκοσμίων και περιφερειακών) κανόνων και οργάνων συμπληρώνουν οι εθνικοί κανόνες (ιδίως συνταγματικές διατάξεις για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου) και τα εθνικά δικαστήρια.
Με άλλα λόγια πυκνό είναι το δίχτυο διεθνών και εθνικών κανόνων και οργάνων που προστατεύουν τα Δικαιώματα του Ανθρώπου.
Ωστόσο οι παραβιάσεις τους, ιδίως τα τελευταία χρόνια είναι πολλές και αυξάνουν με επιταχυνόμενο ρυθμό. Έτσι η ειρήνη σε διεθνές επίπεδο βάλλεται και οι συνθήκες διαβίωσης των ατόμων γίνονται διαρκώς περισσότερο άδικες. Το βαθύ χάσμα μεταξύ πλούσιων και φτωχών χωρών και ατόμων πλαταίνει και βαθαίνει. Σήμερα περίπου ο μισός πληθυσμός της σφαίρας ζει με ατομικό εισόδημα μέχρι 2 δολλάρια ημερησίως! Ενώ οι πάμπλουτοι της Γης θησαυρίζουν διαρκώς περισσότερο.
Ιδίως οι άνθρωποι του Γ΄ κόσμου στερούνται σχεδόν τα πάντα, ακόμη και το πόσιμο νερό, ενώ το AIDS και άλλες αρρώστιες τους θερίζουν.
Πώς είναι δυνατόν τέτοια κοινωνικο-οικονομική κατάσταση, να μη δημιουργήσει εξεγέρσεις, ρήξεις, τρομοκρατικές αντιδράσεις κ.λ.;
Και αντί να ερευνήσουν αυτές τις βαθειές ρίζες αυτών των φαινομένων και να προσπαθήσουν συστηματικά να τις εξαλείψουν ή έστω να μειώσουν, οι κυβερνώντες τον κόσμο επιλέγουν σαν κύριο «αντιτρομοκρατικό» μέσο τον πόλεμο. Αυτός όμως προκαλεί αναρίθμητους θανάτους, τον μέγιστο τρόμο των αμάχων, καταρρακώνει όλα συλλήβδην τα Δικαιώματα του Ανθρώπου και δημιουργεί την μεγαλύτερη καταστροφή και δυστυχία. Πιθανότεροι πολεμικοί στόχοι σήμερα είναι οι χώρες που τυχαίνει να έχουν στο έδαφός τους πηγές ενέργειας.
Μεταξύ των ολέθριων αποτελεσμάτων του πολέμου είναι η δημιουργία πολυάριθμών προσφύγων. Συνεπώς εν όψει των σχεδιαζόμενων σήμερα «προληπτικών» πολέμων ως δήθεν αντιτρομοκρατικών μέτρων, πρέπει να αναμένεται μεγάλη αύξηση της προσφυγιάς. Αλλά και εν όψει της αυξανόμενης φτώχειας των αδυνάτων, πρέπει να αναμένεται αύξηση των μεταναστών, κυρίως λαθρομεταναστών. Και τα δύο έχουν πηγή την αύξηση της παγκόσμιας δυστυχίας, της οποίας αποτελούν συγχρόνως αποτελέσματα και εκφάνσεις.
Σ’ αυτό το σημείο βρισκόμαστε μετά 54 χρόνια από την υιοθέτηση της ΟΔΔΑ, την οποία κανείς δεν τολμάει να κηρύξει εσφαλμένη. Αντίθετα, υποκριτικά την επαινούν και οι ισχυροί της Γης οι οποίοι, όμως πρωτοστατούν στην καταπάτησή της, δήθεν για να την προστατεύσουν!


***


Εισήγηση στον εορτασμό της 54ης επετείου της Οικουμενικής Διακήρυξης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΟΔΔΑ) από το ΙΜΔΑ, Αθήνα, 9.12.2002.

Νίκος Σιταρόπουλος
ΔΝ, LLM, Επιστημονικός Συνεργάτης της
Εθνικής Επιτροπής για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου


Βρισκόμαστε σήμερα εδώ με αφορμή, για άλλη μια φορά, την επέτειο (την 54η εφέτος) της ΟΔΔΑ, ενός διεθνούς, βαθιά πολιτικού, σίγουρα σημαδιακού, αλλά και νομικού, κειμένου που υιοθετήθηκε από τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ στις 10.12.1948 με 48 ψήφους κρατών υπέρ και καμιά ψήφο κατά. Η ΟΔΔΑ συνιστά σήμερα ένα οιονεί διεθνές Σύνταγμα 30 άρθρων για την προστασία των ατομικών, πολιτικών και κοινωνικών δικαιωμάτων, αλλά και υποχρεώσεων, όλων των ανθρώπων σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της γης, χωρίς καμιά απολύτως διάκριση. Η ΟΔΔΑ συνιστά, όπως λέει χαρακτηριστικά το προοίμιό της, «το κοινό ιδανικό στο οποίο πρέπει να κατατείνουν όλοι οι λαοί και όλα τα έθνη».

Η Οικουμενική Διακήρυξη ΔΑ είναι όντως ένα μαξιμαλιστικό και ταυτόχρονα ένα μινιμαλιστικό κείμενο. Είναι μια διεθνική σύμβαση που περιέχει τους στοιχειώδεις όρους συμβίωσης των ανθρώπων σε όλο τον κόσμο. Ταυτόχρονα, είναι ένα μαξιμαλιστικό διεθνές συμβατικό κείμενο, δεδομένου ότι 54 χρόνια μετά την υιοθέτησή του από τον ΟΗΕ οι επιταγές του εξακολουθούν δυστυχώς να συνιστούν «το κοινό ιδανικό» του κόσμου στον οποίο ζούμε. ΄Εχουν περάσει 58 ολόκληρα χρόνια από τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, οι πρωτοφανείς θηριωδίες του οποίου και οι απροκάλυπτες, μαζικές παραβιάσεις της ανθρώπινης αξιοπρέπειας από κράτη αλλά και πολίτες κρατών, εξώθησαν τα ΗΕ στην υιοθέτηση της ΟΔΔΑ Και όμως, ο νέος αιώνας στον οποίο μόλις εισήλθαμε συνεχίζει δυστυχώς την αιμοσταγή παράδοση του περασμένου.

Οι μαζικές αλλά και οι ατομικές παραβιάσεις των δικαιωμάτων του ανθρώπου συνεχίζονται με αμείωτο βαθμό σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της γης από κυβερνήσεις, παρακυβερνητικές οργανώσεις, ομάδες πολιτών ή μεμονωμένους πολίτες που αδυνατούν ακόμη να κατανοήσουν, ίσως επειδή ποτέ κανένας δεν τους δίδαξε ή δεν τους έπεισε, ότι «όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι στην αξιοπρέπεια και τα δικαιώματα και οφείλουν να συμπεριφέρονται μεταξύ τους με πνεύμα αδελφοσύνης», όπως τόνισε πριν από μισό περίπου αιώνα το πρώτο, θεμελιώδες άρθρο της ΟΔΔΑ.

Οι πρόσφυγες, των οποίων η παρουσία σφράγισε ανεξίτηλα τον 20ο αιώνα, συνιστούν την καταφανή απόρροια της μη εφαρμογής αυτής της θεμελιώδους διάταξης της ΟΔΔΑ. Είναι άτομα ή ομάδες ατόμων των οποίων η αξιοπρέπεια, δηλ τα δικαιώματα, δεν αναγνωρίζονται στην πράξη, πολλές φορές και στο νόμο, από το κράτος ιθαγένειας ή διαμονής. Είναι άνθρωποι που αδυνατούν να απολαύσουν στις χώρες καταγωγής ή ιθαγένειάς τους αυτό το τόσο στοιχειώδες αλλά και τόσο δυσεπίτευκτο δικαίωμα, το δικαίωμα στην προστασία της αξιοπρέπειάς τους δηλ της ατομικότητας ή διαφορετικότητάς τους.

Οι άνθρωποι που συνέταξαν την ΟΔΔΑ είχαν δει με τα ίδια τα μάτια τους εκατομμύρια προσφύγων στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου να εγκαταλείπουν με τη βία την κοιτίδα της δημοκρατίας και του σύγχρονου δυτικού πολιτισμού, την Ευρώπη, για το λόγο ότι για μια σειρά κυβερνήσεων και για πολλούς ευρωπαίους πολίτες, κάποιοι άνθρωποι, λόγω των ιδιαίτερων αναπαλλοτρίωτων χαρακτηριστικών τους, δεν είχαν δικαίωμα σε κανένα δικαίωμα. Οι πρόσφυγες ήταν πάντοτε και εξακολουθούν να είναι συνάνθρωποί μας που αδυνατούν να απολαύσουν στις χώρες καταγωγής τους το «δικαίωμα των δικαιωμάτων», αυτό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας από το οποίο πηγάζουν και στο οποίο καταλήγουν και αποβλέπουν όλα τα υπόλοιπα δικαιώματα της ΟΔΔΑ αλλά και όλων των εθνικών Συνταγμάτων. Η απόλαυση του ατομικού και κοινωνικού δικαιώματος της ανθρώπινης αξιοπρέπειας έχει δυστυχώς αποδειχθεί στην έως σήμερα ιστορία της ανθρωπότητας ένας τόσο δυσεπίτευκτος στόχος και τόσο πολύ διατυμπανισμένος, άρα και κοινότοπος, που ίσως δικαιολογημένα έχει απαισιόδοξα χαρακτηριστεί από κάποιους ως «ένας κενός τόπος μεταξύ πολλών άλλων».

Την ιδιαίτερα ευάλωτη θέση των προσφύγων στον κόσμο αναγνώρισε ρητά η ΟΔΔΑ μέσω του άρθρου 14, σύμφωνα με το οποίο κάθε άτομο που καταδιώκεται έχει το δικαίωμα να ζητά και να απολαμβάνει ασύλου σε άλλες χώρες. Η διάταξη αυτή είναι άρρηκτα συνδεμένη με το θεμελιώδες άρθρο 1 της ΟΔΔΑ. Είναι λογική απόρροια της υποχρέωσης όλων των ανθρώπων, σύμφωνα με το άρθρο 1 της Διακήρυξης, να συμπεριφέρονται μεταξύ τους με «πνεύμα αδελφοσύνης» δηλ αλληλεγγύης. Η παροχή προστασίας σε πρόσφυγες μέσω του θεσμού του ασύλου σε κράτη υποδοχής αποτελεί την ουσιωδέστερη μορφή που είναι δυνατό να πάρει η παραπάνω υποχρέωση αλληλεγγύης μεταξύ των ανθρώπων, ένα ακόμη ιδανικό που σήμερα ίσως είναι αναγκαίο να τονίζεται περισσότερο από ποτέ άλλοτε. Ο τρόπος με τον οποίο ένα κράτος ή οι πολίτες του μεταχειρίζονται τους αλλοδαπούς πρόσφυγες είναι η λυδία λίθος αξιολόγησης της ποιότητας και του βαθμού στον οποίο αυτοί σέβονται τον στοιχειώδη κανόνα της ΟΔ, αυτόν του άρθρου 1.

Σε αντίθεση με τα άλλα δικαιώματα της ΟΔΔΑ, το δικαίωμα των προσφύγων να ζητήσουν και να απολαύουν ασύλου, δηλ αποτελεσματικής προστασίας, σε άλλες χώρες δεν κατοχυρώθηκε ούτε από το ΣΑΠΔ ούτε από το ΣΟΚΠΔ (1966). Ο πρώτος λόγος για αυτή την «παράλειψη» είναι ότι το θέμα του εδαφικού ασύλου προβλέφθηκε και ρυθμίστηκε λεπτομερώς από έναν ειδικότερο διεθνή νόμο, τη Σύμβαση της Γενεύης του 1951 για το Καθεστώς των Προσφύγων. Ο δεύτερος, και ίσως κυριότερος, λόγος όμως είναι ότι τα κράτη δεν αναγνώρισαν ποτέ έως σήμερα, στην πράξη, με εξαίρεση ίσως τα κράτη της Λατινικής Αμερικής, το δικαίωμα προστασίας από καταδίωξη (δικαίωμα εδαφικού ασύλου) ως ένα ατομικό ανθρώπινο δικαίωμα. Και αυτό διότι ο φόβος της παρουσίας του «άλλου», του ξένου, «αυτού του τρομακτικού συμβόλου της διαφορετικότητας και ατομικότητας» συνεχίζει θλιβερά να κατατρύχει όλες τις έννομες τάξεις και κοινωνίες των σύγχρονων κρατών. Ένα ατομικό ανθρώπινο δικαίωμα ασύλου, δυνάμει ενός νομικά δεσμευτικού κειμένου, θα σήμαινε, και ακόμη σημαίνει για όλα τα κράτη, μείωση της κυριαρχίας και της διακριτικής ευχέρειάς τους να δέχονται στα εδάφη τους «άλλους», ακόμη και αν αυτοί είναι «ικέτες». Ακόμη και η λεγόμενη Magna Charta των προσφύγων, η Σύμβαση του 1951, δεν περιέχει ένα τέτοιο δικαίωμα. ΄Εχει περιοριστεί στην απαγόρευση απέλασης ή επαναπροώθησης, δυνάμει του άρθρου 33, προσφύγων σε εδάφη όπου η ζωή ή η ελευθερία τους απειλούνται για τους πέντε βασικούς λόγους για τους οποίους μπορεί κάποιος σήμερα να αναγνωριστεί ως «Συμβατικός» πρόσφυγας στις χώρες του δυτικού κόσμου: φυλή, θρησκεία, εθνικότητα, κοινωνική τάξη ή πολιτικές πεποιθήσεις. Ακόμη όμως και αυτή η στοιχειώδης νομική υποχρέωση των κρατών έναντι των προσφύγων, της μη επαναπροώθησης, συνιστά ακόμη και σήμερα ένα desideratum στην πρακτική πολλών κρατών, συμπεριλαμβανομένης της χώρας μας.

Ο πρόσφυγας σήμερα εξακολουθεί να είναι ένας ιδιαίτερα ευάλωτος «ξένος» που είναι ταυτόχρονα, τουλάχιστον, διχοτομημένος. Η επώδυνη διχοτόμηση του προσώπου του πρόσφυγα λαμβάνει χώρα σε δύο επίπεδα – σε εδαφικό, πρώτα, και σε νοητικό/νομικό κατά δεύτερο λόγο. Η προσωπικότητα του πρόσφυγα δι- ή τρι- χοτομείται από τη στιγμή που αναγκάζεται να εγκαταλείψει τη χώρα του ή τα μέρος των εδαφών της (εδαφική διχοτόμηση). Ταυτόχρονα διχοτομείται νοητικά / νομικά από τη στιγμή που καταφέρνει να φτάσει σε μια ξένη, γειτονική ή απόμακρη, χώρα, προσωρινής ή μόνιμης, υποδοχής. Αυτό συμβαίνει για το λόγο ότι όλα σχεδόν τα σύγχρονα κράτη υποδοχής της Δύσης βλέπουν και αναγνωρίζουν ως πρόσφυγες μόνο τους αλλοδαπούς που μπορούν να ικανοποιήσουν τα στενά νομικά κριτήρια του ορισμού πρόσφυγας που έχει καθιερώσει η Σύμβαση της Γενεύης του 1951, όπως έχει τροποποιηθεί από το Πρωτόκολλο της Ν Υόρκης του 1967. Πρόσφυγες όμως, στην ουσία, δεν είναι μόνο οι άνθρωποι που αναγνωρίζονται ως τέτοιοι από το νόμο. Ουσιαστικά η προσφυγική ιδιότητα (του καταδιωκομένου προσώπου) προϋπάρχει της νομικής αναγνώρισης από ένα κράτος υποδοχής. Αυτή η πραγματικότητα καταδεικνύεται από την κοινή περί προσφύγων εικόνα που τις περισσότερες φορές αντικρούει τη νομική, ή νομικίστικη, αντίληψη διοικήσεων ή και δικαστηρίων κρατών που αποφασίζουν επί των αιτήσεων ασύλου. Χαρακτηριστικό είναι το πρόσφατο παράδειγμα της Ιρανής πρόσφυγα στην Ελλάδα, ποινικά διωκόμενης στο Ιράν για εγκατάλειψη συζυγικής εστίας και για μοιχεία, αδικήματα που τιμωρούνται στη χώρα αυτή με λιθοβολισμό. Η γυναίκα αυτή ήταν επίσης θύμα βασανιστηρίων από τις αρχές της χώρας καταγωγής της. Η προσφυγική ιδιότητά της δεν αναγνωρίστηκε από την ελληνική διοίκηση. Εντούτοις, ποιος θα μπορούσε να ισχυριστεί με ήσυχη, τουλάχιστον, τη συνείδησή του ότι η γυναίκα αυτή δεν είναι πρόσφυγας, δηλαδή ένα πρόσωπο που δεν τυγχάνει πλέον της προστασίας της χώρας καταγωγής της και που πρέπει να προστατευθεί από κάποια άλλη έννομη τάξη;

Η προσφυγική ιδιότητα είναι μια από τις ιδιότητες με τις οποίες γεννιέται ο άνθρωπος. Σχεδόν όλοι μας κάποτε υπήρξαμε γενεαλογικά πρόσφυγες, δηλαδή βία μετακινηθέντες, μέσω των πατεράδων ή των παππούδων μας. Όλοι επίσης πάντοτε διατρέχουμε τον ίδιο «κίνδυνο» να εξοστρακιστούμε από τον πολιτικό ή κοινωνικό χώρο στον οποίο ίσως πιστεύουμε ότι θα βρισκόμαστε εσαεί. Επίσης όλοι μας ίσως ξεχνάμε ότι η πρώτη ιστορία του χριστιανικού κόσμου, μέσα από τη Βίβλο, είναι προσφυγική. Ο άνθρωπος αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τον κήπο της Εδέμ λίγο μετά τη δημιουργία του. Από την ίδια τη φύση του ο άνθρωπος είναι προορισμένος να βρίσκεται αενάως μακριά από τη μήτρα του, την πατρίδα του χωρίς ποτέ να μπορεί να γυρίσει εκεί. ΄Ολοι οι άνθρωποι γεννιόμαστε και παραμένουμε βία μετακινηθέντα άτομα.

Οι πρόσφυγες συνυπήρχαν και θα συνυπάρχουν πάντοτε με τη λειτουργία των ανθρώπινων κοινωνιών που χαρακτηρίζονται από τη βία και την έλλειψη ανεκτικότητας και αναγνώρισης της διαφορετικότητας, δηλαδή της ατομικότητας, της ανθρώπινης αξιοπρέπειας στην οποία έχει δικαίωμα ο καθένας από εμάς από τη γέννησή του. Υπολογίζεται ότι σήμερα στον πλανήτη μας υπάρχουν 12 εκ πρόσφυγες, 1 εκ αιτούντες άσυλο, 6 εκ εσωτερικά εκτοπισμένα άτομα. Η Ασία και η Αφρική εξακολουθούν να είναι οι ήπειροι με την πλειοψηφία των προσφύγων, αιτούντων άσυλο και εσωτερικά εκτοπισμένων ατόμων (περίπου 13 εκ). Στις περισσότερες περιοχές οι γυναίκες και τα κορίτσια κάθε ηλικίας συνιστούν το 45-55% του συνολικού προσφυγικού πληθυσμού, ενώ τα παιδιά πρόσφυγες στην Κεντρική Αφρική είναι περίπου 57% και στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη περίπου 20% του συνόλου των προσφύγων. H χώρα μας είναι μια από τις χώρες της ΕΕ που δέχονται ετήσια τις λιγότερες αιτήσεις ασύλου. Μεταξύ του 1996 και του 2 οι αιτήσεις ασύλου κυμάνθηκαν από περίπου 1.650 έως 5.500. Επίσης η Ελλάδα εξακολουθεί να είναι μια από τις χώρες της ΕΕ με τα μικρότερα ποσοστά αναγνώρισης της προσφυγικής ιδιότητας: Μεταξύ των ετών 1996 και 2 το ποσοστό αυτό στην Ελλάδα κυμάνθηκε από 3,7% έως 11%, ενώ η Γαλλία το 2 είχε 17% και η Γερμανία 23,6%.

Ο θεσμός του εδαφικού ασύλου, όπως και η προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, περνάει σήμερα, για μια ακόμη φορά, τις Συμπληγάδες σε διεθνές και ευρωπαϊκό επίπεδο. Τα κράτη, κυρίως μετά τα γεγονότα της 11.09.2, έχουν καταληφθεί από έναν πανικό, έναν υπερβολικό φόβο για την ασφάλεια των συνόρων τους, της εδαφικής και θεσμικής τους ακεραιότητας. Πρόσφυγες και αιτούντες άσυλο κρατούνται σήμερα απεριόριστα χωρίς δικαστική προστασία σε χώρες του δυτικού κόσμου όπου γεννήθηκαν και θεσμοθετήθηκαν θεμελιώδεις αρχές της σύγχρονης προστασίας ανθρωπίνων δικαιωμάτων και που μεταλαμπαδεύθηκαν σε άλλες χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας.

Τα κράτη πάντοτε ενεργούσαν και συνεχίζουν να ενεργούν μονόπλευρα, εγωιστικά με αποκλειστική βάση τα συμφέροντά τους. Το προσφυγικό φαινόμενο όμως δεν πρόκειται ποτέ να αντιμετωπιστεί, και πολύ περισσότερο να εξαλειφθεί, με αστυνομικά, κατασταλτικά μέτρα, όπως συμβαίνει σήμερα σε όλη την Ευρώπη. Τα κράτη θα συνεχίζουν να έχουν πρόσφυγες προ των πυλών τους και εντός των εδαφών τους, όσο δεν αποφασίζουν να αντιμετωπίσουν μέσα από ένα ολιστικό πρίσμα τα φαινόμενα της βίαιης μετακίνησης προσφύγων και της μετανάστευσης, και δεν δίνουν έμφαση, υπερβαίνοντας τα στενά όρια της καταστολής της παράνομης μετακίνησης, στη συνεργασία μεταξύ των κρατών υποδοχής, στην ανάπτυξη ουσιαστικής συνεργασίας αυτών με τα κράτη καταγωγής των προσφύγων και μεταναστών αλλά και τα κράτη τράνζιτ. ΄Οσον αφορά ιδιαίτερα στα κράτη προέλευσης και τράνζιτ, «ανεπτυγμένα» κράτη υποδοχής όπως είναι αυτά της ΕΕ, οφείλουν να εντείνουν άμεσα τα προγράμματά τους που στοχεύουν στον εκδημοκρατισμό, δηλ την κοινωνική ανάπτυξη όλων των τρίτων χωρών που συνεργάζονται μαζί τους αλλά ταυτόχρονα στην ουσιαστική, μακροπρόθεσμη οικονομική ανάπτυξη και ανέλιξη των χωρών αυτών.

Τα προσφυγικά ρεύματα πάντοτε σηματοδοτούσαν, και εξακολουθούν να σηματοδοτούν, την κοινωνική παθολογία της ανθρωπότητας. Καταδεικνύουν τη σοβαρή έλλειψη αποτελεσματικών δημοκρατικών θεσμών σε κάποια μέρη του κόσμου μας ή της γειτονιάς μας. Πρόσφυγες σημαίνει καταπάτηση των θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων, που έχει κατοχυρώσει η ΟΔΔΑ, εις βάρος συνανθρώπων μας σε κάποια μακρινή ή πολύ κοντινή περιοχή. Είναι καιρός πλέον τα κράτη, έστω και με καθυστέρηση μισού αιώνα, να αρχίσουν να εφαρμόζουν και να τηρούν την ΟΔΔΑ, αρχίζοντας από το Α, το πρώτο, θεμελιώδες άρθρο της. Αυτό το άρθρο, το γράμμα, και δη το πνεύμα, του οποίου θα συνεχίζει να μας υπενθυμίζει, ελπίζω, την αυτονόητη αλλά και τόσο δυσνόητη ταυτόχρονα αρχή ότι οι άνθρωποι, «προικισμένοι με λογική και συνείδηση», οφείλουν να συμπεριφέρονται μεταξύ τους με πνεύμα ουσιαστικής αλληλεγγύης.


***



Παρουσίαση των ταινιών «Η Ιστορία ενός πρόσφυγα» και «Η γυναίκα πρόσφυγας»

Αιμιλία Ιωαννίδου
Φοιτήτρια Νομικής

Κυρίες και κύριοι,

Στην ταινία που θα παρακολουθήσουμε επιχειρείται η απεικόνιση της σκληρής πραγματικότητας της ζωής ενός πρόσφυγα. Του εκάστοτε πρόσφυγα. Αυτός είναι άλλωστε και ένας από τους λόγους για τους οποίους ο σκηνοθέτης επιλέγει να μην βλέπουμε σχεδόν ποτέ το πρόσωπό του. Πρόκειται ουσιαστικά για ένα σκηνοθετημένο documentaire. Δεν αποτελεί συνεπώς μαρτυρία, με συγκεκριμένες αναφορές σε πρόσωπα και πράγματα, επιτελεί όμως ανάλογο ρόλο. Στόχος της είναι να καταγράψει όσο γίνεται πιο ρεαλιστικά την πραγματικότητα. Να την φέρει μάλιστα στο προσκήνιο, μη καθιστώντας τον θεατή τρίτο παρατηρητή, αλλά βάζοντάς τον στην θέση του πρόσφυγα. Την επιλέξαμε διότι μέσα από την ρεαλιστική μα συνάμα και αφαιρετική θεώρηση ενός τέτοιου φαινομένου, αναδεικνύεται η αναγκαιότητα για ένα δικαιότερο κόσμο, όπου κάθε οργανωμένη κοινωνία, κάθε παράδοση, κάθε θεσμός θα έχει στο κέντρο του τον άνθρωπο και την ελευθερία του.
Η ιστορία στην ταινία είναι στημένη in medias res. Ο θεατής παρακολουθεί μέσα από τα μάτια του ήρωα την αγωνιώδη του προσπάθεια να βρει φίλους. Την αναχρονική εξιστόρηση της καταπίεσης και των βασανιστηρίων που υπέστη, ως μέλος κόμματος απαγορευμένου. Την ταλαιπωρία που υφίσταται όταν συλλαμβάνεται στη χώρα υποδοχής χωρίς έγγραφα. Την προσπάθεια των φίλων του και του εκπροσώπου της Υπάτης Αρμοστείας του Ο.Η.Ε. να τον στηρίξουν. Αυτό ουσιαστικά είναι και το πρώτο μέρος της ταινίας, ενώ το δεύτερο καταλαμβάνεται από μια αναπαράσταση διαδικασίας ενώπιον δικαστηρίου. Εκεί παρακολουθούμε την εκδίκαση της αίτησης χορήγησης πολιτικού ασύλου και της αναγνώρισης της ιδιότητας του πρόσφυγα. Για την πολιτική αγωγή είναι στην πραγματικότητα οικονομικός μετανάστης και επιπλέον έχει διαπράξει αδίκημα που έχει μάλιστα ομολογήσει. Ο πρόσφυγας διηγείται αναλυτικά την ιστορία του. Η ομολογία του ήταν προϊόν βασανιστηρίων και εκβιασμού. Τελικά πείθει και δικαιώνεται.
Στο τρίτο μέρος της ταινίας οι φίλοι που τον στήριξαν καθώς και ο εκπρόσωπος του Ο.Η.Ε. τον συγχαίρουν και τον καλωσορίζουν στην νέα του πατρίδα. Η ευχάριστη αλλαγή εκφράζεται και με την μετατροπή της ταινίας σε έγχρωμη.
Ωστόσο, ο σκηνοθέτης επέλεξε να κλείσει με μια σκηνή που παρά την λιτότητά της αποτελεί κραυγή αγωνίας. Όταν ο νομιμοποιημένος πια πρόσφυγας, στον κήπο του δικαστηρίου, σκέφτεται να κόψει κάποια λουλούδια, ακούει τον φύλακα που του λέει έντονα πως «αν θέλει να πάει να κόψει λουλούδια στη χώρα του». Πράγμα που θα ήθελε πολύ να μπορούσε να το κάνει. Η σκηνή αυτή του τέλους αναδεικνύει ένα μείζον πρόβλημα: το κατά πόσο δηλαδή η κοινωνία της χώρας υποδοχής αποδέχεται στους κόλπους της τον διαφορετικό, τον κυνηγημένο και διωγμένο από τη χώρα του.
Έτσι, νομίζω ότι, αυτή η ταινία που προβάλλουμε σήμερα στα πλαίσια της 54ης επετείου από την υπογραφή της Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου καλύπτει σφαιρικά τις πλευρές ενός θέματος φλέγοντος, που άπτεται ζητημάτων όχι μόνον κοινωνικής ανεκτικότητας του διαφορετικού, αλλά και ανθρώπινης αλληλοϋποστήριξης και αλληλεγγύης.
2ο Η δεύτερη ταινία έχει θέμα την γυναίκα πρόσφυγα γιατί προκύπτει από την πείρα των περισσότερων διεθνών οργανισμών ότι η γυναίκα πρόσφυγας είναι ιδιαίτερα ευαίσθητη καθώς αναλαμβάνει την ευθύνη να σώσει τα παιδιά και την οικογένειά της από τον κατατρεγμό και να δημιουργήσει μόνη της μια νέα ζωή. Στην προσπάθειά της μάλιστα αυτή γίνεται συχνότατα αντικείμενο στυγνής εκμετάλλευσης.